ฝีดาษวานร (Mpox) คืออะไร? รู้จักสาเหตุ อาการ วิธีติดต่อ การรักษา และวิธีป้องกันที่ควรรู้

ฝีดาษวานร หรือ ฝีดาษลิง (Mpox) เป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่สามารถติดต่อจากสัตว์สู่คนและจากคนสู่คนได้ โดยมีอาการเด่นคือไข้ ปวดเมื่อย ต่อมน้ำเหลืองโต และผื่นหรือตุ่มน้ำที่อาจพัฒนาเป็นตุ่มหนองและสะเก็ดแผล แม้ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะสามารถหายได้เอง แต่บางรายอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง โดยเฉพาะผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง

ปัจจุบันการทำความเข้าใจเกี่ยวกับโรคฝีดาษวานรจึงเป็นเรื่องสำคัญ เพื่อให้สามารถสังเกตอาการ ประเมินความเสี่ยง และป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อได้อย่างเหมาะสม

1.ฝีดาษวานร (Mpox) คืออะไร?
ฝีดาษวานร (Mpox) เป็นโรคติดเชื้อที่เกิดจากเชื้อไวรัส Monkeypox virus ซึ่งอยู่ในกลุ่ม Orthopoxvirus เช่นเดียวกับเชื้อไวรัสที่ทำให้เกิดโรคฝีดาษ (Smallpox)

เดิมโรคนี้ถูกเรียกว่า Monkeypox หรือโรคฝีดาษลิง เนื่องจากมีการค้นพบเชื้อในลิงที่ใช้ในการทดลองทางวิทยาศาสตร์ แต่แหล่งรังโรคตามธรรมชาติที่สำคัญเชื่อว่าเป็นสัตว์ฟันแทะและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กบางชนิด

โรคนี้พบได้ในหลายภูมิภาคของโลก และสามารถแพร่ระบาดในมนุษย์ผ่านการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อหรือสิ่งของที่ปนเปื้อนเชื้อ

2. สาเหตุของโรคฝีดาษวานร
โรคฝีดาษวานรเกิดจากการติดเชื้อ Monkeypox virus โดยสามารถแบ่งสายพันธุ์หลักออกเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่

• Clade I: พบการระบาดในแถบแอฟริกากลางเป็นหลัก และบางสายพันธุ์ย่อยอาจทำให้เกิดอาการรุนแรงได้มากกว่า
  
• Clade II: พบการระบาดในแถบแอฟริกาตะวันตก และเป็นกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับการระบาดในหลายประเทศช่วงปี 2022

ความรุนแรงของโรคขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น สายพันธุ์ของเชื้อ สุขภาพโดยรวม และภูมิคุ้มกันของผู้ติดเชื้อ

3. อาการของโรคฝีดาษวานร มีอะไรบ้าง?
อาการของโรคฝีดาษวานรโดยทั่วไปจะเริ่มแสดงภายใน 1–21 วันหลังได้รับเชื้อ โดยเฉลี่ยประมาณ 1 สัปดาห์ และอาการมักใช้เวลาประมาณ 2–4 สัปดาห์จึงจะหาย

อาการที่พบบ่อย ได้แก่
1. มีไข้ หนาวสั่น
2. ปวดศีรษะ
3. ปวดกล้ามเนื้อและปวดหลัง
4. อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
5. ต่อมน้ำเหลืองโต เช่น บริเวณคอ รักแร้ หรือขาหนีบ
6. เจ็บคอ
7. มีผื่นหรือตุ่มขึ้นตามร่างกาย
ลักษณะผื่นและตุ่มของฝีดาษวานร

ผื่นจากโรค Mpox มีการเปลี่ยนแปลงเป็นระยะ ได้แก่
- ระยะที่ 1: เริ่มเป็นผื่นแดงหรือตุ่มนูน
- ระยะที่ 2: พัฒนาเป็นตุ่มน้ำใส
- ระยะที่ 3: เปลี่ยนเป็นตุ่มหนอง
- ระยะที่ 4: ตุ่มเริ่มแห้งและตกสะเก็ด
- ระยะที่ 5: สะเก็ดหลุดออกและเกิดผิวหนังใหม่
ผื่นสามารถเกิดได้หลายบริเวณ เช่น ใบหน้า มือ เท้า ลำตัว อวัยวะเพศ รอบทวารหนัก และภายในช่องปาก บางรายอาจมีตุ่มเพียงไม่กี่ตุ่ม หรือมีผื่นเฉพาะบริเวณที่สัมผัสเชื้อ

ข้อควรรู้: ผู้ติดเชื้อบางรายอาจมีผื่นเป็นอาการแรก โดยไม่มีไข้นำมาก่อน และไม่จำเป็นต้องมีอาการครบทุกข้อ

4. ฝีดาษวานรติดต่อได้อย่างไร?
โรคฝีดาษวานรสามารถติดต่อได้หลายช่องทาง โดยเฉพาะการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ

1. การสัมผัสผิวหนังโดยตรง
- สัมผัสผื่น ตุ่มน้ำ ตุ่มหนอง หรือสะเก็ดแผลของผู้ติดเชื้อ
- สัมผัสสารคัดหลั่งจากรอยโรค
- การสัมผัสใกล้ชิดระหว่างการมีเพศสัมพันธ์
2. การสัมผัสสิ่งของที่ปนเปื้อนเชื้อ
- เสื้อผ้า
- ผ้าเช็ดตัว
- ผ้าปูที่นอน
- เครื่องนอนหรืออุปกรณ์ส่วนตัวที่สัมผัสกับรอยโรค
3. การสัมผัสใกล้ชิดผ่านทางระบบทางเดินหายใจ
การอยู่ใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อเป็นเวลานาน โดยเฉพาะการเผชิญหน้าระยะใกล้ อาจมีโอกาสรับเชื้อจากอนุภาคทางเดินหายใจได้

4. การติดต่อจากสัตว์สู่คน

เกิดจากการสัมผัสสัตว์ที่ติดเชื้อ เช่น ถูกกัด ถูกข่วน หรือสัมผัสเลือดและสารคัดหลั่งของสัตว์ที่ติดเชื้อ
ฝีดาษวานรติดต่อทางเพศสัมพันธ์หรือไม่?
สามารถติดต่อได้จากการสัมผัสใกล้ชิดระหว่างมีเพศสัมพันธ์ ไม่ว่าจะเป็นการสัมผัสผิวหนังหรือเยื่อบุบริเวณที่มีเชื้อ อย่างไรก็ตาม Mpox ไม่ใช่โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์โดยเฉพาะ เพราะสามารถติดต่อผ่านการสัมผัสใกล้ชิดในรูปแบบอื่นได้เช่นกัน
ฝีดาษวานรติดต่อจากการใช้ห้องน้ำร่วมกันหรือไม่?
การใช้ห้องน้ำร่วมกันโดยไม่ได้สัมผัสรอยโรคหรือสิ่งของที่ปนเปื้อนเชื้อโดยตรง ไม่ใช่ช่องทางการติดต่อหลัก ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นเมื่อมีการสัมผัสสิ่งของที่ปนเปื้อนสารคัดหลั่งหรือสะเก็ดแผลของผู้ติดเชื้อ

5. ใครเป็นกลุ่มเสี่ยงต่อการติดเชื้อและอาการรุนแรง?
ทุกคนสามารถติดเชื้อฝีดาษวานรได้ หากมีการสัมผัสเชื้อ แต่กลุ่มที่มีโอกาสสัมผัสเชื้อหรือมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน ได้แก่
- ผู้ที่สัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ
- ผู้ที่มีคู่นอนหลายคนหรือมีเพศสัมพันธ์โดยมีความเสี่ยง
- ผู้ที่อาศัยอยู่ร่วมบ้านหรือดูแลผู้ป่วย
- บุคลากรทางการแพทย์ที่สัมผัสผู้ป่วยโดยไม่มีอุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสม
ส่วนกลุ่มที่ควรระมัดระวังเป็นพิเศษเนื่องจากอาจเกิดอาการรุนแรง ได้แก่
- เด็กเล็ก
- หญิงตั้งครรภ์
- ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ผู้ติดเชื้อ HIV ที่ควบคุมโรคไม่ได้
- ผู้ป่วยที่มีโรคประจำตัวหรือภาวะสุขภาพที่เพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน

6. การตรวจวินิจฉัยโรคฝีดาษวานร
หากสงสัยว่าติดเชื้อ ควรเข้ารับการตรวจจากแพทย์ โดยแพทย์จะพิจารณาจากอาการ ลักษณะผื่น และประวัติการสัมผัสเสี่ยง

การตรวจยืนยันโรคที่ใช้เป็นหลักคือ

การตรวจ PCR (Polymerase Chain Reaction)

เป็นการตรวจหาสารพันธุกรรมของเชื้อไวรัสจากตัวอย่างบริเวณผื่น ตุ่ม หรือแผลของผู้ป่วย

เนื่องจากผื่นของฝีดาษวานรอาจมีลักษณะคล้ายโรคอื่น เช่น เริม อีสุกอีใส หรือการติดเชื้อที่ผิวหนัง จึงไม่ควรวินิจฉัยด้วยการสังเกตผื่นด้วยตนเองเพียงอย่างเดียว

7. การรักษาโรคฝีดาษวานร ทำอย่างไร?
ปัจจุบันการรักษาโรคฝีดาษวานรส่วนใหญ่เป็นการรักษาตามอาการ เนื่องจากผู้ป่วยส่วนมากสามารถฟื้นตัวได้เองภายใน 2–4 สัปดาห์

แนวทางการดูแลรักษาประกอบด้วย
- ลดไข้และบรรเทาอาการปวด: ใช้ยาตามคำแนะนำของแพทย์หรือเภสัชกร
- ดูแลผื่นและแผล: รักษาความสะอาด ไม่แกะหรือเกาตุ่ม เพื่อลดโอกาสติดเชื้อแทรกซ้อน
- ดื่มน้ำให้เพียงพอ: พักผ่อนให้เพียงพอและรับประทานอาหารที่มีประโยชน์
- ป้องกันการติดเชื้อแทรกซ้อน: หลีกเลี่ยงการสัมผัสหรือแกะสะเก็ดแผล
สำหรับยาต้านไวรัส เช่น Tecovirimat อาจมีการพิจารณาใช้ในผู้ป่วยบางรายตามข้อบ่งชี้และแนวทางของแพทย์ แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษา Mpox อย่างชัดเจนสำหรับผู้ป่วยทั่วไป จึงไม่ควรซื้อยามารับประทานเอง

เมื่อไหร่ควรรีบไปโรงพยาบาล?
- มีอาการปวดรุนแรง
- มีแผลบริเวณดวงตาหรือการมองเห็นผิดปกติ
- รับประทานอาหารหรือดื่มน้ำไม่ได้
- มีอาการติดเชื้อแทรกซ้อน
- มีอาการทรุดลงหรือมีภาวะผิดปกติที่น่ากังวล

8. วิธีป้องกันโรคฝีดาษวานร
การป้องกันที่สำคัญที่สุดคือการหลีกเลี่ยงการสัมผัสเชื้อและลดความเสี่ยงจากการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ

วิธีป้องกันที่แนะนำ
1. หลีกเลี่ยงการสัมผัสผื่น ตุ่ม หรือแผลของผู้ที่สงสัยว่าติดเชื้อ
2. ไม่ใช้เสื้อผ้า ผ้าเช็ดตัว และเครื่องนอนร่วมกับผู้อื่น
3. ล้างมือด้วยสบู่และน้ำ หรือใช้แอลกอฮอล์สำหรับทำความสะอาดมือ
4. หลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิดหรือมีเพศสัมพันธ์กับผู้ที่มีผื่นหรือตุ่มผิดปกติ
5. ทำความสะอาดพื้นผิวและสิ่งของที่อาจปนเปื้อนเชื้อ
6. หากต้องดูแลผู้ป่วย ควรใช้อุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสมและปฏิบัติตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์

วัคซีนป้องกันฝีดาษวานร มีหรือไม่?
ปัจจุบันมีวัคซีนที่ใช้ป้องกันโรค Mpox เช่น วัคซีน MVA-BN ซึ่งเป็นวัคซีนที่ใช้เชื้อไวรัสที่ไม่สามารถเพิ่มจำนวนในร่างกายได้ตามปกติ

วัคซีนอาจพิจารณาให้แก่ผู้ที่มีความเสี่ยงสูง เช่น ผู้ที่มีโอกาสสัมผัสเชื้อจากการทำงานหรือพฤติกรรมเสี่ยง รวมถึงผู้ที่สัมผัสผู้ติดเชื้อมาแล้ว โดยการให้วัคซีนหลังสัมผัสเชื้อควรได้รับการประเมินและดำเนินการโดยเร็ว

วัคซีนไม่สามารถป้องกันโรคได้ 100% และยังจำเป็นต้องปฏิบัติตามมาตรการป้องกันอื่นร่วมด้วย

9. หากสงสัยว่าติดเชื้อฝีดาษวานร ควรทำอย่างไร?
หากมีไข้ ผื่น ตุ่มน้ำ หรือตุ่มหนอง โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ ควรปฏิบัติดังนี้
- แยกตัวจากผู้อื่นและหลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิด
- ปกปิดรอยโรคให้มิดชิด
- หลีกเลี่ยงการมีเพศสัมพันธ์
- ไม่ใช้สิ่งของส่วนตัวร่วมกับผู้อื่น
- สวมหน้ากากอนามัยเมื่อจำเป็นต้องอยู่ใกล้ผู้อื่น
- เข้ารับการตรวจที่สถานพยาบาล พร้อมแจ้งประวัติสัมผัสเสี่ยง
ผู้ป่วยควรแยกตัวจนกว่ารอยโรคทั้งหมดจะหาย สะเก็ดหลุด และมีผิวหนังใหม่ปกคลุม รวมถึงรอยโรคบริเวณเยื่อบุหายแล้ว โดยปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์

หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับโรคฝีดาษวานร สามารถสอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่สายด่วนกรมควบคุมโรค โทร. 1422